Lucht in het programma

Rijk, provincies en gemeenten kunnen maatregelen voor verbetering van de luchtkwaliteit opnemen in het omgevingswetsinstrument programma. Dit kan een verplicht of een vrijwillig (onverplicht) programma zijn, of een programma met een programmatische aanpak.

Verplicht programma bij (dreigende) overschrijding omgevingswaarde

De overheid is verplicht om bij (dreigende) overschrijding van een omgevingswaarde een programma op te stellen. Voor de rijksomgevingswaarden is dit de gemeente (artikel 3.10 lid 1 Omgevingswet).

Er zijn een paar uitzonderingen waarbij de plicht bij een ander bestuursorgaan ligt (artikel 4.1a Besluit kwaliteit leefomgeving):

  • Rijksomgevingswaarden voor stikstofoxiden en zwaveldioxide voor natuurgebieden. De programmaplicht ligt bij de provincie.
  • Rijksomgevingswaarden voor de gemiddelde concentraties van fijnstof (PM2,5) op stedelijke achtergrondlocaties en voor ozon (O3). De programmaplicht ligt bij de minister van Infrastructuur en Waterstaat.

Verplicht programma emissiereductie NEC-stoffen

Het Rijk moet het programma voor emissiereductie van zogeheten NEC-stoffen (NEC staat voor National Emission Ceilings) opstellen. Het gaat om de volgende stoffen:

  • stikstofoxiden (NOx)
  • zwaveldioxide (SO2)
  • fijnstof (PM2,5)
  • vluchtige organische stoffen (VOS)
  • ammoniak (NH3)

Op Europees niveau zijn voor deze stoffen uitstootmaxima (in vaktaal: emissieplafonds) vastgesteld. Ze staan in de NEC-richtlijn. Het programma bevat maatregelen om de uitstoot (in vaktaal: emissies) voor deze NEC-stoffen te verminderen.

Vrijwillige (onverplichte) programma’s

Een gemeente of provincie kan er voor kiezen om haar luchtbeleid uit te werken in een programma. Zo kunnen hier maatregelen in staan om schoon vervoer te stimuleren en vervuilend vervoer te ontmoedigen. Dit kunnen juridische, financiële of communicatieve maatregelen zijn.

Een juridische maatregel moet de gemeente verankeren in het omgevingsplan.

Voorbeeld juridische maatregel

Een gemeente heeft als ambitie om vervuilend vervoer uit de binnenstad te weren. Als maatregel wil de gemeente werken met milieuzones in de stad. In de milieuzone mogen alleen auto’s, brommers of scooters komen die weinig bijdragen aan luchtvervuiling. Voor vervuilend vervoer dat toch in de milieuzone komt geldt een boetebeleid. Deze maatregelen kan de gemeente uitwerken in een programma.

Voorbeeld financiële maatregel

De overheid kan ook elektrische auto’s en fietsen stimuleren door bijvoorbeeld subsidies te verstrekken. Deze financiële maatregel kan de overheid opnemen in een programma.

Voorbeeld communicatieve maatregel

Bij communicatieve maatregelen werkt de overheid aan bewustwording om gedragsverandering te stimuleren. Zo kan bijvoorbeeld houtstook bij burgers leiden tot hinder en negatieve gezondheidseffecten in de omgeving. Door minder en beter te stoken kunnen burgers deze negatieve effecten beperken. Hiervoor kan de gemeente een actief voorlichtingsprogramma opzetten. Dit soort maatregelen kan de gemeente vastleggen in een programma.

Programma’s met een programmatische aanpak

De programmatische aanpak   is bedoeld voor gebieden waarin omgevingswaarden of andere doelstellingen voor de fysieke leefomgeving onder druk staan. Het programma stuurt dus actief op het beheer van de gebruiksruimte in een bepaald gebied. Het bekendste bestaande voorbeeld van een programma met een programmatische aanpak is het Programma Aanpak Stikstof (PAS). In het PAS werken Rijk, provincies, natuurorganisaties en ondernemers samen aan minder stikstof, sterkere natuur en economische ontwikkeling.

Voorbeeld gemeente die kiest voor een programmatische aanpak

In een gebied is een dreigende overschrijding van de rijksomgevingswaarde voor fijnstof. Nieuwe economische activiteiten in deze gebieden ontplooien is lastig omdat die de omgevingswaarde kunnen laten overschrijden. De gemeente kiest ervoor om met de programmatische aanpak activiteiten weer mogelijk te maken. In de programmatische aanpak staan maatregelen die de fijnstofconcentratie in het gebied moeten verlagen. Deze programmatische aanpak wijzigt tijdelijk de regels in het omgevingsplan voor dit gebied.