Wat is de omgevingswaarde?

Omgevingswaarden is één van de instrumenten waarmee overheden het beleid van een omgevingsvisie kunnen uitvoeren. Omgevingswaarden zijn bedoeld om een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit te bereiken en in stand te houden.

Wat zijn omgevingswaarden?

Omgevingswaarden zijn normen voor de kwaliteit die een gemeente, provincie of Rijk voor (een onderdeel van) de fysieke leefomgeving wil bereiken. Omgevingswaarden kunnen ook volgen uit Europese of andere internationale verplichtingen.

Deze waarden bieden duidelijkheid over:

  • de staat of kwaliteit van (een onderdeel van) de fysieke leefomgeving op een bepaald moment en een bepaalde plaats
  • de toelaatbare belasting door activiteiten
  • de toelaatbare concentratie of neerslag (in vaktaal: depositie) van stoffen

Omgevingswaarden scheppen verplichtingen

De omgevingswaarde schept altijd een verplichting. Dit kan een resultaatsverplichting, een inspanningsverplichting of een andere verplichting inhouden. Een voorbeeld van een omgevingswaarde is een waarde van 20 µg/m3 als kalenderjaargemiddelde voor zwaveldioxide.

De overheid moet haar taken en bevoegdheden zo uitvoeren dat deze omgevingswaarden worden behaald. Dat kan zij doen door algemene regels te stellen voor activiteiten. Maar ook kan zij feitelijk handelen. Of besluiten nemen die niet onder het bereik van de Omgevingswet vallen, zoals verkeersmaatregelen.

Wie stelt de omgevingswaarde vast?

Het Rijk stelt omgevingswaarden vast in het Besluit kwaliteit leefomgeving, de provincie in een omgevingsverordening en de gemeente in een omgevingsplan. De mogelijkheid – en in een aantal gevallen de verplichting – voor de overheid om omgevingswaarden vast te stellen staat in artikel 2.9 en verder van de Omgevingswet.

Het Rijk stelt in het Besluit kwaliteit leefomgeving omgevingswaarden voor:

  • luchtkwaliteit
  • waterkwaliteit
  • zwemwaterkwaliteit
  • waterveiligheid

Naast deze verplichte rijksomgevingswaarden is alleen de provincie verplicht om  omgevingswaarden te stellen voor twee onderwerpen op het terrein van waterveiligheid.

Los van deze verplichtingen mogen gemeenten, Rijk en provincies ook voor andere onderwerpen omgevingswaarden te stellen. Voor bijvoorbeeld de geur van veehouderijen of voor lichthinder zijn ook omgevingswaarden denkbaar. Gemeenten mogen alleen omgevingswaarden vaststellen op terreinen waar rijk of provincie geen omgevingswaarden hebben vastgesteld.

Een andere mogelijkheid die de regelgeving biedt is dat een gemeente of provincie voor luchtkwaliteit aanvullende of strengere omgevingswaarden vastlegt dan die het Rijk heeft vastgesteld. Voor omgevingswaarden voor waterkwaliteit die het Rijk heeft vastgesteld mag alleen de provincie aanvullende waarden vastleggen.

Monitoring en programma

Heeft een overheid een omgevingswaarde vastgesteld? Dan is die overheid verplicht om te meten en te beoordelen of aan die waarde wordt voldaan. Wordt de waarde niet gehaald of dreigt niet te worden gehaald? Dan moet de overheid een zogenoemd programma bij (dreigende) overschrijding vaststellen. In dat programma staan dan de acties van de overheid om de omgevingswaarde alsnog te halen.

Uitgangspunt is dat de gemeente (of waterschap) verantwoordelijk is voor het opstellen van een programma bij dreigende overschrijding van de omgevingswaarde, ook als die waarde door rijk of de provincie is vastgesteld. Mocht het doelmatiger of doeltreffender zijn om hiervoor een ander bestuursorgaan aan te wijzen, dan is dat ook mogelijk.

Voor wie geldt de omgevingswaarde?

Omgevingswaarden gelden in de eerste plaats voor de overheid die ze vaststelt. Het is echter mogelijk dat deze waarden doorwerken en zo gaan gelden voor (besluiten van) een decentraal bestuursorgaan. Het Rijk kan met instructieregels of beoordelingsregels voor omgevingsvergunningen ervoor zorgen dat omgevingswaarden ook gelden voor besluiten van gemeenten, provincies en waterschappen. Op haar beurt kan een provincie dat ook. Provinciale omgevingswaarden gelden dan ook voor een gemeente of waterschap.

Alleen de overheid kan dus worden aangesproken op het behalen van de omgevingswaarde. Voor bedrijven en burgers ontstaat pas een juridisch bindende werking als de omgevingswaarde is vertaald naar een omgevingsvergunning, een algemene regel of een maatwerkvoorschrift.

Voor welke bestaande instrumenten komen de omgevingswaarden in de plaats?

Omgevingswaarden vervangen de milieukwaliteitseisen die in hoofdstuk 5 van de Wet milieubeheer staan. De strekking van omgevingswaarden is echter breder. Omgevingswaarden kunnen ook betrekking hebben op de gewenste staat of kwaliteit van de hele fysieke leefomgeving, terwijl de milieukwaliteitseisen alleen golden voor het aspect milieu.

Kan worden geprocedeerd tegen de omgevingswaarde?

Nee. Er is geen afzonderlijke procedure om een omgevingswaarde vast te stellen. Het Rijk stelt omgevingswaarden vast en neemt die op in het Besluit kwaliteit leefomgeving. Daartegen staat geen beroep open. Provincies nemen omgevingswaarden op in de omgevingsverordening en gemeenten in het omgevingsplan. Alleen  tegen het omgevingsplan zelf staat beroep open bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State.